डा.राकेश यादव
क्रमसः

भावनात्मक एकता र समाबेशिताको सवाल

मधेशीहरुले आफुलाई जतिसुकै नेपाली ठाने पनि राज्यले उनलाई जहिले पनि संकाको घेरामा राख्दै आएको छ । देशको हरेक राजनैतिक, सामाजिक परिवर्तनमा मधेशले सदैव महत्वपूर्ण भूमिका खेले पनि ती परिवर्तनहरु समेतले मधेशप्रतिको राज्यको ब्यबहारमा खासै कुनै तात्विक परिवर्तन ल्याउन सकेन । अझै पनि सकेको छैन । देशमा राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको बहाली भएको झन्डै ६५ वर्ष बितिसक्दा पनि मधेश राजनैतिक र सामाजिक दुवै हिसाबले सधै राज्यको उपेक्षामा परेको छ ।

२००७ सालको क्रान्तिको उधेश्य केवल राणाको पतन मात्र थिएन । प्रजातन्त्रको बहालीसंगै देशका सबै क्षेत्र, समुदायका नागरिकले राज्यसँग प्रतक्ष्य जोडिन सक्ने, सबैले राज्यबाट एकैखालको ब्यबहार पाउने, राज्य र राज्यको हरेक संरचनाबाट र प्रतिसबै समुदाय क्षेत्रका जनताले उतिकै अपनत्व लाग्ने खालको राज्य व्यवस्थाको परिकल्पना गरिएको थियो । तर मधेशको हकमा भने त्यस्तो केहि पनि हुन सकेन । ००७ सालसम्म तात्कालिन नेपाली कांग्रेसमा रहेका मधेशका नेताहरुले मधेशीहरुको अधिकारका लागि आवाज उठाउँदा कंग्रेसले बाहिरको बाटो देखाईदिएकै हो ।

आखिर के नै मागेका थिए र मधेशले उबेला पनि । (१) सम्पर्कको भाषा स्थानीय हुनुपर्ने (२) निजामति कर्मचारीहरुमा मधेशीहरुको पनि उचित स्थान हुनुपर्ने र (३) राज्यका अन्यय निकायहरु पनि मधेशीहरुलाई अन्यय भूभाग का नेपाली जनता सरह नै समाहित गर्नु पर्ने भन्ने तीन सुत्रीय माग राख्दा तात्कालिन संस्थापन पक्ष मधेशप्रति अनुदार भएकै हो । फलतः यी मुद्दाहरु समेट्दै सन् १९५१ मा बेदानंद झाको नेतृत्वमा नेपाली तराई कांग्रेसको स्थापना भयो । राजनैतिक उपेक्षा बिरुद्धको त्यो पहिलो कदम थियो मधेशको ।

सामाजिक उपेक्षाको त झनै बिकराल समस्या छ । हुन त सामाजिक बिभेदहरु संसारको जुनसुकै राष्ट्रमा हुने गर्छ । अमेरिकाजस्तो बिकसित राष्ट्रमा पनि अहिले अपनी कुनै न कुनै रुपले यो समस्या देख्न–सुन्न पाइन्छ । तर मधेशको हकमा यो भने यो समस्या पनि अझ परसम्मको छ । रंगको आधारमा मात्र बिभेद छैन यहाँ त । कस्तो भने भारतको दार्जलिङ्ग, सिक्किम, सिलोन आदि जस्ता ठाउँबाट भए पनि नेपाली भाषा र दौरा–सुरुवाल भिरेका छन् भने उसलाई नेपाली बुझ्ने र सोहि अनुसारको ब्यबहार गर्ने तर पुस्तौंदेखि यहि भुमिमा बसेका मधेशी–थारुलाई भने बिहारी र भारतीय देख्ने परिपाटी छ यहाँ त । अझ भन्ने हो भने नेपालमा बरु भुटानी शरनार्थीलाई मधेशीभन्दा ज्यादा नेपाली हुनुको अघोसित सुबिधा छ ।

मैले उनको यी बिचारहरु रुचिपुर्बक सुन्दै गए । यो कुराहरु भनिरहँदा राज्यको विभेदकारी रबैयाप्रतिको उनको आक्रोश मैले उनको बोलि, तर्क र अनुहारमा प्रस्टै देख्न सक्थे । उनी भन्दै गए……

नेपाली सेनामा मधेशीको समाबेशिताको सवाल

नेपाली सेनामा किन होला मधेशीहरुलाई बन्चित गरेको ? के यो राज्यको सुरक्षाको जिम्मा कुनै एकल समुदायको पेवा हो ? उनले मेरो अगाडि प्रश्न तेर्स्याए । मैले केहि बोल्थे त्यस अगाडि उनी फेरी आफै जोड्न थाले ।

इतिहास साक्षी छ, मधेशमा मिथिला, सिम्रौनगढ़, अवध आदि राज्य हरु थिए । त्यसो भए अहिलेको नेपालको निर्माण पश्चात खै कहाँ गए त ती राज्य हरुका सेनाहरु ? किन भंग गरियो त ती मधेशीहरुको सैन्य संगठनलाई ? कुरा स्पष्ट छ मधेशलाई न त राज्यले कहिले आफ्नो ठान्यो न त उसलाई कहिले बिस्वासको लाभ दियो ।

०६२–६३ को जनआन्दोलन–२, मधेश बिद्रोह आदी पछी मधेशमा बिकसित राजनैतिक र सामाजिक जागरणसंगै नेपाली सेनामा मधेशीहरुको न्यायोचित उपस्थितिको कुरा जोड–तोडका साथ् उठ्न थालेको छ । तर संस्थापन पक्षले नाइँ, चिकित्सक, गाडी–चालक आदि गरि केहि २००० को संख्यामा रहेको सेनामा मधेशीको उपस्थितिलाई देखाएर समाबेसिताको ढोंग गर्छन् ।

अझ केहि समय अगाडि रक्षामन्त्री भिम रावलले त नेपाली सेना बिस्व कै सबभन्दा बढी समाबेसी रहेको दाबी गरे । यदि त्यस्तो नै हो र सेनामा मधेशीको न्यायोचित उपस्थिति नै छ भने मधेशीको संस्कृतिको किन सेनाले सुइकर नगरेको हो त ? राष्ट्रपति विधा देवी भण्डारीको पछिल्लो जनकपुर भ्रमणको बेलाको सेनाको चरित्रलाई हेर्दा पनि कुरा स्पष्ट हुन्छ ।

बिवाह पंचमीको एउटा बिधि अनुसार त्यहाँ सीताको डोलिको परिक्रमा गराइन्छ, सो बेला राष्ट्र प्रमुखको सुरक्षार्थ खटिएका नेपाली सेनाले बिबाहको बाजा बजाउँछन् । मिथिला संस्कृतिमा विवाहको बेला बजाउने आफ्नै मौलिक बाजाहरु छन् तर सेनाले बिगत जस्तै यस बेला पनि पन्चे बाजा नै बजाए । खै त मिथिलाको राजधानीमा समेत मिथिलाको संकृतिलाई स्वीकार गरेको ? अनी कसरी सेना समाबेसी भयो त । जब सेनाको संस्कृति एकल समुदायको मात्र प्रतिनिधित्व गर्दछ ?

कतिपय कथित विद्वानहरुले त तात्कालीन प्रधानमत्री कृष्णप्रसाद भट्टराई र भारतीय समकक्षी अटल बिहारी बाजपेयीसंगको मधेशीहरुको भारतीय सेनामा प्रवेश बारे भएको तर्कबितर्कको हवाला दिदै आफ्नो कुतर्क पनि दिने गरेका छन् । अटल बिहारी बाजपेयीले भट्टराईलाइ सोधेका थिए नेपाली सेनामा मधेशीको प्रवेश किन गरिदैन नेपालमा ? जवाफमा भट्टराईले भारतमा गोर्खा रेजिमेन्टमा मधेशीको भर्ती किन गरिदैन भनेर प्रति–प्रश्न गरेका थिए ।

यी तर्कबितर्कलाई सुक्ष्म रुपमा केलाएर हेर्ने हो भने यसको के मात्र अर्थ लाग्न आउँछ भने मधेशीको निष्ठाप्रति न त नेपाल विश्वस्त छ न त भारत नै । यो मर्मलाई कसैले पनि सजिलो गरि लिन मिल्दैन । त्यसो किन हो भने यदि मधेशीहरुप्रति भारतको अबिस्वासले धेरै भूमिका नराख्ला तर नेपालले पनि अविस्वास गरेको खण्डमा मधेशले आफुलाई अहिलेको नेपालमा रहिरहनु औचित्य हीन हुन जान्छ र राज्यको यस्तो ब्यबहारले स्वतन्त्र मधेशको वकालत गर्नेहरुको मुद्दालाई थप बल पुगाउने काम भएन र ?

क्रमसः

मधेशी किन बिरानो ? (विचार, भाग एक)