नेपाली राजनीतिको भारत भागिदार हो तर अहिले समर्थन मधेशलाई छ : प्रो.एसडी मुनी(अन्तरवार्ता)

नेपाली राजनीतिमा समय–समयमा भारतीय प्रोफेसर एसडी मुनी (शुखदेव मुनी)को चर्चा हुने गरेको छ । नेपाल सम्बन्धी जानकार मानिने प्रो.मनी यस पटक मधेशमा जारी आन्दोलनलाई सकारात्मकरुपमा लिएका छन् । नेपालका राष्ट्रिय राजनीतिक पार्टीहरुले मधेशी–थारुको हकअधिकार दिन नचाहेको उनको ठम्याई रहेको छ ।

हाल नेपाली मिडियाले चर्चाको विषय बनाएको भारतीय नाकाबन्दीका बारे प्रो.मुनी भन्छन्‘त्यो अवरोध मधेशीहरुले गरेको हो भारतले होइन ।’ इतहास क्रममा भारतले अहिलेसम्म नेपालको साथ दिदै आएको र पछिल्लो समयमा पहिलो पटक मधेशको साथ दिएको प्रो.मुन्नीले स्वीकारे छन् । मधेशमा जारी आन्दोलनमा केन्द्रीत भई हुलाकी न्यूजका सम्पादक बीपी साहले दिल्लीको जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालयमा प्रो.मुनीसँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश ।

अहिले मधेशमा जारी आन्दोलनप्रति तपाईको धारणा के छ ?

मधेशमा जारी आन्दोलन जसमा थारुहरु पनि मिलेका छन्, त्यो आन्दोलन र संघर्ष आफैमा उचित हो । किनकि जुन हक उनीहरुले पाउनुपर्ने थियो त्यो पाएका छैनन् । जुन बाचा उनीहरुसँग गरिएको थियो त्यो पूरा गरिएको छैन । गिरिजाबाबुसँग जुन सहमति भएको थियो त्यो लागू गरिएको छैन । अन्तरिम संविधानमा जुन आश्वासन दिइएको थियो, त्यो पनि कार्यन्वयन भएको छैन । जनआन्दोलनको समयमा जुन रुपरेखा तय गरिएको थियो त्यसमध्ये केही पनि लागू गरिएको छैन । त्यसैले उनीहरुको आन्दोलन एकदम उचित हो ।

तर आन्दोलनमै रहेका मधेशवादी शक्तिबीच पनि र राष्ट्रिय पार्टीहरुबीच पनि निकै मतान्तर देखिन्छ नि ?

बीचमा थारु नेतृत्वहरु मधेशबाट जसरी अलग भए त्यो एउटा समस्या देखिएको थियो । नेपालका सत्ताधारी दलहरुले यिनीहरुसँग हात मिलाए र आश्वासन दिए कि उनीहरुको माग पूरा गरिन्छ । तर, उनीहरुको माग पनि पूरा गरिएन । त्यसैगरी मधेशको माग पनि पूरा गर्ने प्रश्न नै उठ्दैन । एमालेको एउटा सशक्त विचारधारा छ कि मधेश र जनजातिको माग कुनै पनि हालतमा पूरा हुन दिन्नौं भनेर । त्यसैले आन्दोलन आफैमा उचित छ ।

अनी मधेशी नेताको नि ?

समस्या यो छ कि जो मधेशका नेतृत्वहरु छन् उनीहरुको विश्वसनीयता गुमिसकेको छ । धेरै यस्ता नेतृत्वहरु छन् जो राजतन्त्रसँग मिलेका थिए, धेरै यस्ता नेतृत्वहरु छन् जसका छबि सफा छैन । जो नयाँ मधेशी र थारु नेतृत्वहरु छन् उनीहरु यी नेतृत्ववर्गसँग धेरै नै असन्तुष्ट छन् । तैपनि उनीहरु यी नेतृत्वहरुसँगै छन् तर, युवापीढिहरु धेरै नै आक्रोश र पीडा छ । उनीहरु भन्दैछन् कि हाम्रो कुरा मानिएन भने हामी अझ बढी अग्रसर हुन्छौं र हिंसा पनि भड्काउन सक्छौं । मलाई त्यो कुरा मन पर्दैन किनभने हिंसाबाट कुनै समस्याको समाधान हुँदैन ।

अनि आन्दोलनप्रति राज्यको भूमिका कस्तो हेर्दैहुनुहुन्छ ?

राज्यको प्रस्तुति विल्कुलै गलत हो । जुन तरिकाले प्रहरीको प्रयोग गरिएको छ, तराईमा त्यो गलत हो । आजसम्म लगभग ५० जनाको हत्या भइसकेको छ । यसमा कुनै हिसाबकिताब पनि भएको छैन कि कति जना मारिएको छ र कति जना बेपत्ता छन् । यसप्रकारले आन्दोलितहरुसँग भिडेर समस्याको समाधान हुँदैन । काठमाडौंमा यस्ता धेरै आन्दोलन भयो, महिलाहरुले पनि विरोध गरे । तर, उनीहरुको विरुद्धमा यप्रकारको बल प्रयोग गरिएन ।

किनकि काठमाडौंमा नेतृत्वको एउटा यस्तो हिस्सा छ जसले यो बुझ्छन् कि मधेशीहरु आन्दोलन गर्नै सक्दैनन् । अलिकति शक्ति प्रदर्शन गर्ने बित्तिकै आन्दोलन समाप्त हुन्छ भन्ने मानसिकता काठमाडौंका नेतृत्ववर्गको छ । यस्तो सोचेर उनीहरुले मधेश आन्दोलनमा बल प्रयोग ग¥यो । तर, यस्तो आलोचना मानव अधिकारवादी संघसंस्थाहरुले समेत गरिसकेका छन् । संयुक्त राष्ट्र संघमा पनि यस विषयमा सवाल उठिसकेको छ । बल प्रयोगबाट कुनै किसिमको लाभ त भएको छैन भन्ने स्पष्ट छ ।

मधेश आन्दोलनमा भारत र चीनको भूमिकालाई कसरी लिनु हुन्छ ?

जहाँसम्म भारत र चीनको भूमिकाको कुरा छ, यसमा चीन सधैं खुशी रहन्छ कि तराईका मान्छेको उपस्थिति राजनीति र अन्य कुराहरु जति कम पहुँच हुन्छ त्यति नै राम्रो हुन्छ । तर, भारत सधैं यो चाहन्छ कि तराईवासीहरुको पनि पहुँच सम्मानजनक होस् । सत्ता र संविधानमा उनीहरुष्को हिस्सेदारी होस् ।

त्यसैले भारत र चीनको विचारा अलि फरक छ । चीनको सिधा सम्पर्क नेपालको राजनीतिसँग छैन । तर, हिन्दूस्तानको सिधा सम्पर्क नेपालको राजनीतिसँग रहिआएको छ । विशेषगरी, राणाहरुको शासन जब अन्त्य भयो १९५० र १९५१ मा त्यहाँदेखि लगातार जब–जब जनतन्त्रको कुरा आएको छ त्यहाँ भारतलाई आउनुपरेको छ । जुन घटना नेपालमा हुन्छ त्यसको असर भारतमा पर्छ र भारतमा घटना हुँदा नेपालमाथि असर पर्छ । भारतको स्वाधिनता संग्राम कैयौं नेपालीहरु सहभागी थिए, विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालाजीले पनि भाग लिएका थिए ।
कम्युनिष्ट आन्दोलनको उत्पति भारतबाट भएको हो, पुष्पलाल श्रेष्ठजीले सन् १९४७/४८मा सुरु गर्नुभएको थियो ।

यसप्रकारले भारतसँग अत्यन्तै घनिष्ट सम्बन्ध रहिआएको छ । भारत र नेपालको जुन सम्बन्ध छ, त्यो सम्बन्ध चीनसँग सामाजिक स्तरमा छैन । यसैले नेपालको राजनीतिमा भारतको भागिदारी हुनुलाई अस्वीकार गर्न सकिन्न । तर, भारतको समर्थन यसपाली मधेशसँग छ । यसमा एउटा कुरा जोड्न चाहन्छु कि यसभन्दा पहिला भारतले कहिल्यै पनि मधेशसँग यसप्रकारको सम्वेदना प्रकट गरेको थिएन । यो पहिलोपटक हो कि भारतले मधेशको पक्षमा आवाज उठाएको छ ।

तर, नेपालका अर्को समुदाय अलिबढी नै रुष्ट भएका छन् नि ?

हैन, उनीहरु बढी रुष्ट भएका छन् भने त्यो उनीहरुको इच्छा हो । उनीहरु रुष्ट यसका लागि भएका छैनन् कि भारतले आवाज उठाएका छन्, बरु रुष्ट यसकारण भएका छन् कि भारतबाट उनीहरुको आपूर्ति बन्द भएको छ । तर, त्यसको कारण भारत होइन कि मधेशमा जुन आन्दोलन भइरहेको छ त्यो ठूला कारण हो । सुरुमा जब आन्दोलन भइरहेको थियो त्यतिबेला सामान रोकिएको थिएन । जब मधेशका मान्छेले सोच कि काठमाडौं यसरी हाम्रो सुन्दैन अनि सामान रोक्न सुरु ग¥यो । त्यसको असर आम नेपालीमाथि हुन पुग्यो । यसकारणले उनीहरु भारत सरकारलाई दोष दिइरहेका छन् । यो पहिलोचोटि भएको होइन, जब–जब काठमाडौंका सत्ताधारीहरुले कुनै चीजमा असन्तुष्ट हुन्छ त्यतिबेला त्यसको दोष भारतमा थोपार्ने गर्छन् ।

तर मधेश आन्दोलनलाई भारतसँग जोडेर बदनाम गरिदै आएको छ नि ?

तपाइँलाई था होला कि जब संविधान बनिरहेको थियो र आन्दोलन चलिरहेको थियो त्यतिबेला प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले एउटा वक्तव्य दिएका थिए कि भारत यो आन्दोलनलाई उक्साइरहेको छ । उनीहरु कुरालाई यसरी राख्छन् कि मधेशको कुनै माग नै छैन । उनीहरुको सोच छ कि भारतले मात्र एउटा मोहरा जस्तै प्रयोग गरिरहेको छ, जुन गलत छ । मेरो यो प्रयास रहेको छ कि अब त्यो मधेश छैन जुन १९७०, १९८० र १९९० मा थियो । अब मधेश जागृत भइसकेको छ । अब त्यो मधेश हो जसले जनआन्दोलन १ र २ मा पूर्णरुपमा भाग लिएको थियो । त्यहाँका युवापीढिहरु आफ्नाको बारेमा आवाज उठाउँछन् । त्यसैले यो मधेश अलग हो ।

त्यसैले मधेशले जे गर्छ त्यो भारतले भनेर वा भारतको इशारामा गर्छन् सोच्नु गलत हो । किनकि आजभन्दा पहिला कहिल्यै पनि भारतले मधेशलाई समर्थन गरेकै थिएन । जब मधेशले माओवादीहरुको २००७ मा माओवादीहरुको विरोध ग¥यो, त्यो बेला त कसैले भनेन कि भारतको इशारामा गरेको छ । किनकि त्यो बेला कांग्रेस र एमाले दुईटै चाहेको थियो कि माओवादी मधेशमा कमजोर बनोस् । मधेश माओवादीको विरोध गर्दा एमाले र कांग्रेसले यसलाई राजनीतिक दृष्टिकोणले विश्लेषण गरेको थियो । तर, अहिले मधेशलाई आलोचित गरिएको छ । त्यो सही होइन । मधेश अहिले असन्तुष्ट छ । मधेशको असन्तुष्टिका कारण भारतले पहिलोपटक समर्थन गरेको छ ।