मगरले बुझेको मधेश ‘नेपालमा मधेश अट्न सकेन’

दिल निसानी मगर

वीरगन्ज जाने रात्रि बसमा काठमाडौंको थानकोट काटेपछि यस्तो गीत बजिरहेको थियो, ‘कमरिया करे लपालप ललिपप लागेलु’ ।

सम्भवतः बसभित्र यो गीतको भावार्थ नबुझ्ने केवल ममात्रै थिएँ । कहिलेकाहीँ केश काट्न सलुनतिर जाँदा भने यस्तै भाकाका गीतहरू सुनेको हुँ । यस्तो गीत बजाउने, सुन्ने कैयौं मानिसहरूलाई मैले सोधेको पनि छु, “तिमीहरूको घर कहाँ हो ?”

उनीहरू आफ्नो घर मोतीहारी, पथलैया, पर्सा बताउँथे ।

तर, मैले त्यो रात्रि बसका यात्रुहरूको घर कहाँ होला भनेर सोध्न सकिनँ, हिम्मतै गर्न सकिनँ । किनभने म स्वयं पथलैया, पर्सा हुँदै मोतीहारी घुम्न निस्किएको थिएँ ।

म पश्चिम नेपालमा रहेको घरतिर जाँदा ‘लालुपाते नुघ्यो भुइँतिर’ भन्ने गीत बज्छ । यो गीत बजेन भने पनि प्रायः सबैजसो गीतमा ‘आहै, लरिबरी, लै, आहै लरिबरी लै’ जस्ता ठेट लोकभाका बजेको सुनिन्छ । तर कसैले, कसैको घर सोध्दैन । किन सोध्दैनन् भने ‘लालुपाते’ जस्ता गीतहरू राष्ट्रको गहना भइसकेका छन् । यो पहाडको गीत हो ।

राष्ट्रको गहना हुन बाँकी गीत ‘ललिपप लागेलु…’ मधेसको गीत हो । वीरगन्ज जाने रात्रि बसभित्र बजेको मधेसका कणप्रिय गीतहरूमा स्वर भर्ने स्वरसम्राटले रेडियो नेपालबाट स्वर परीक्षा पास गरेनन् । अतिवादीहरूका लागि ‘बिहारको’ रात्रि बस थियो त्यो । गीतहरू सुन्दासुन्दै वीरगन्ज पुग्दा घामका किरणहरूले प्रकाश फिँजाउन थालेका थिए पृथ्वीमा । मेरो आँखाहरूमा पनि फरक चित्र कैद हुँदैथियो ।

‘टाकुरामा जन्में पखेरामा हुर्कें, म झुक्दै नझुक्ने नेपालको छोरो’ भन्दै वीरताको गाथा गाउँदै हुर्किएको एक पहाडिया म, यो समथर भूमि मधेस कुन मितिमा को–कोसँग झुक्यो होला भनेर गम खाएँ । एकाबिहानैको मुटु कमाउने जाडोमा पनि सडकको पेटीमा चिया उमालेर बसेकी थिइन्, एकजना बूढीआमा ।

उनका वरिपरि रिक्सा, बयलगाडाका चालकहरू, बसपार्कका भरियाहरू झुम्मिएका थिए चिया पिउन । म मनमनै मुस्कुराएँ । म पनि त्यही हुलमा मिसिएँ, अनि सुकेको बाँसको टुक्रामा बलिरहेको आगो ताप्न थालें र मागें एक कप मरिचवाला चिया । तिनले मलाई भारतीय गोर्खा फौजमा काम गर्ने गुरुङ केटा होला भन्ने ठानेकी रहिछन् ।

राँचीको बाटो भएर पल्टनमा हाजिर हुन जाने लाहुरेहरू वीरगन्ज, रक्सौलको सीमा नाका भएर पनि जाँदा रहेछन् । “कतिपय मित्रहरूले राँची जाऊ तिमी त भन्छन् तर मैले त्यस्तो सुझावको कडा प्रतिवाद तथा खण्डन गर्दै आएको छु,” मैले भनें, “खासमा म मधेस घुम्न आएको हुँ ।” आगो ताप्दै चिया पिउँदै गरेका करिब २२ जनामध्ये एकजनाले मैले बोलेको पहाडिया खस भाषा बुझ्यो र भन्यो, “घुम्नुस् दाजु हाम्रो मधेस तर मधेस पोखराजस्तो सुन्दर छैन ।”

उनले धेरै वर्ष पहिले पोखराको चिप्लेढुंगामा रहेको ‘बब्लु’ सलुनमा काम गरेका रहेछन् । खस भाषा, संगीत, साहित्य नबुझ्नेहरूलाई केरकार गरेको छु मैले । मानौं कि यसअघि म गुप्तचर विभागको कुशल कर्मचारी थिएँ । मेरो पश्चिमेली गीत नसुन्नेलाई, मैले बोलेको पहाडिया खस भाषा नबुझ्नेलाई शंकाको घेरामा राखेर सोधपुछ गर्नु भनेको राष्ट्रले सुम्पेको गहन जिम्मेवारी जस्तो थियो । तर, वीरगन्ज सडकको चिया पसलमा ती बहुमतमा थिए । अर्थात् मैथिली र भोजपुरी बहुमतमा थियो ।

तिनीहरू आफ्नै घर, गाउँठाउँ वरिपरि बसिरहेका थिए, जुन भूमिलाई हामीले नेपालको नक्साभित्रै देखेका छौं सयौं वर्षदेखि । कापीको पानामा नक्सा कोरेर स्कुलको भित्तामा टाँसेका छौं । र, तराईमा बाढी आउँदा पहाडले छेक्नुपर्छ पनि भनेका छौं । भाषा फरक भयो त के भयो, माटो एउटै छ हाम्रो ।

वेषभूषा फरक भयो त के भयो, जमिन एउटै हो हाम्रो । वास्तवमा हाम्रो राष्ट्रको जग, मधेस हो, खाँबो पहाड हो र छानो हिमाल हो । तर, सिंगो राष्ट्रको ठेक्कापट्टा लिने सिंहदरबारको भित्तामा नेपालको नक्सा छ कि माकाफुइँको उद्गार ?

रंगीन मधेस

शासकहरूले राष्ट्रियतालाई साँघुरो घेराभित्र कैद गरेका छन् । त्यहाँ न मधेसको मुहार देखिन्छ, न हिमालको मुस्कान भेटिन्छ । एउटै भाषा, एउटै वेषभूषा, एउटै धर्म, एउटै संस्कार ।

यस्तो सोचले कसरी राष्ट्रिय एकता हुन सक्छ ? यस्तो तर्क ग¥यो भने वर्षौंदेखि मिलेर बसेको समाज बिगार्ने भन्ने तर्क गरिन्छ ।  मिलेर बसेको कि सहेर बसेको हो ? त्यो त एउटा उत्पीडित समुदायलाई नै अवगत हुने कुरा हो । नेपालको जनसंख्याको धेरै प्रतिशत मानिसहरू मधेसमा बस्छन् ।

तराई, मधेस जेसुकै भने पनि त्यहाँको बसोबास नेपालको प्रतिनिधिमूलक बसाइ हो । पहाडबाट झरेर बसाइँ सरेका हुन्, त्यहीँका आदिवासी जनजाति हुन् वा छिमेकी देश भारतबाट बुहारी बनेर आएका अंगीकृत नै किन नहून्, तिनले अवश्य मधेसको प्रतिनिधित्व गर्छन् ।

तर, नेपालको मूलधारको गीतसंगीत हेर्नुस्, कला–साहित्य र नाटक हेर्नुस्, टेलिभिजन र चलचित्रको पर्दा हेर्नुस्, बजारमा चल्तीमा छन् भनिएका कैयौं पुस्तक अनि तिनका लेखकहरूको पहुँच हेर्नुस्– कहाँ छ मधेस ? कहाँ छ मधेसको आवाज ? कहाँ छ मधेसको मुटु ? कहाँ छ मधेसको आकृति ? कहाँ छ मधेसको कविता ? कहीँ पनि छैन । मधेसमा पनि छैन ।

मधेस पनि नेपालको भूमि हो भने धेरै जनसंख्या भएको मधेस किन मूलधार बन्न सकेन, यसको बहस कर्णाली नदीभन्दा लामो, सगरमाथाभन्दा अग्लो हुन सक्छ ।

केही सामाजशास्त्री, सामाजवादी चिन्तकहरू र कुनै राजनीतिक पूर्वाग्रहमा लागेर झोला नबोकेकाहरूले यसको व्याख्या गर्न सक्लान् । जनताको आन्दोलनलाई माखेसाङ्लोको उपमा दिने समूहको मधेसी नेता परेछ भनेचाहिँ त्यसले हाम्रो मैथिली गीत काठमाडांैमा हिट छ भन्छ । अरुले व्याख्या गर्नै सक्दैनन् । धेरै सके बन्द कोठामा ‘माकाफुइँ’ भन्दै गलललललल हाँस्ने हुन् ।

भाषाको पीडा

मधेसमा त्यहाँको आफ्नै संस्कृति छायाँमा पर्दै गएको छ । कारण के भने काठमाडांैका शासकहरूले मधेसको भूमिलाई आत्मसम्मान र राष्ट्रियताको अनुभूति दिन सकिरहेको छैन । मधेसलाई हरेक हिसाबमा भुत्ते नै पारिएको छ । आफ्नो घरमा आमासँग भोजपुरी, मैथिली भाषा बोल्नुपरेको छ । जन्मँदा आमाको मुखबाट जे भाषा सुन्यो, त्यही नै आफ्नो भाषा हो । थारु र चौधरीले नेपाली भाषा नबुझेर लोकसेवा आयोगमा फेल भएका हुन् ।

तर, पहाडिया खस शासकका बचेराहरू तर्क गर्छन्– माकाफुइँले टुप्पी कसेर पढ्न सकेनन् ।

म वीरगन्ज भन्सार कार्यालय पुग्दा त्यहाँका सम्पूर्ण कर्मचारीहरूको बैठक बसिरहेको थियो । हाकिमसँग मेरो पहिल्यैदेखि चिनाजानी भएकाले हात मिलाउन उनी बसेको सोफानजिकै पुगें । वरिपरि बसेका कर्मचारीहरूको गणना गर्दा अधिकांशको टाउकोमा ढाका टोपी देखियो । धोती कुर्ता लगाएका एकजना पनि देखिएनन् । एकजना अलिक कालो वर्णका मानिस थिए ।

मनमा लाग्यो– यी कार्यालय सहयोगी होलान् । मधेसका एफएम रेडियोहरूमा भोजपुरी, मैथिली भाषाको कार्यक्रम बजिरहेको थियो । अनुसन्धान नै गरूँ भनेर दिनभरि जस्तो एफएम रेडियोहरूका थुप्रै मेगाहर्ज बटारें । नेपाली खस भाषाको समाचार, गीत अथवा कार्यक्रम बजेनन् । बरु हिन्दी गीत बजे ।

खस भाषालाई हामीले राष्ट्रिय भाषाको रूपमा ग्रहण गरेका छौं र यो हो पनि । तर, नेपालको ठूलो जनसंख्यामा रहेको मधेस भूमि बाध्यताले नेपाली खस भाषा बोलेका छन् । हिन्दी भाषाको हस्तक्षेप रहरले भएको होइन । कि पहाडिया हाकिम र कर्मचारीहरूले मैथिली, भोजपुरी भाषा बोल्नुपर्‍यो वा त्यसो हुन नसके स्थानीय जनजाति, आदिवासीहरूले नेपाली बोल्न सक्नुपर्‍यो । बोल्न सक्ने कुरा मात्र ठूलो होइन, महसुस गर्ने कुरा पनि हो, भाषा । त्यसैले हिन्दी भाषाको हस्तक्षेप बढेर गयो ।

यसको समाधानका लागि स्कुलमा आफ्नो भाषा– जस्तो कि मैथिली, भोजपुरी ‘ऐच्छिक’ रूपमा पढाउन सकिन्छ । अहिले भाषिक अधिकारको कुरा उठाउनेलाई ‘माकाफुइँ’ भनेर आरोप लगाउने गरिएको छ । र, तिनले भनेझैं सरकारी कार्यालयमा ‘दोभाषे’ राखेर समस्याको समाधान हुन सक्दैन । हिमालीको पनि हुँदैन ।

भाषाको उत्थान र जगेर्र्ना गर्ने कुरा आमा र स्कुलबाटै हुन्छ । हाम्रो स्कुलको किताबमा बहुभाषिक देश भन्ने शब्द त छ तर पढाइ हुन्न । मलाई लाग्छ कि पहिचानको नाममा ‘भाषिक अधिकारको माग’ यिनै समस्याहरूलाई हल गर्नका लागि उठेका हुन् ।

मधेसका जान्नेबुझ्ने युवाहरूले उठाएको माग हो यो । तिनले नउठाए पनि यो त जोसुकैले भन्न सक्ने, महसुस गर्न सक्ने ‘फन्डामेन्टल’ कुरा जस्तो हो । तर, शासकहरूले विदेशी डलरको सहयोगमा पहिचानको मुद्दा उठेको हो भन्ने तर्क गर्छन्, देश विखण्डन हुन्छ पनि भन्छन् ।  वस्तुतः त्यो नश्लवादी सोच हो ।

माकाफुइँ राष्ट्रप्रेमी

संविधानमा नेपालको परिभाषा प्रष्ट छ । त्यसमा नेपाल बहुभाषिक देश हो भनिएको छ । भन्न त बहुजातीय, बहुधार्मिक पनि भनिएको छ । त्यतातिर नजाऊँ । तर, विदेशी भाषाको हस्तक्षेप रोक्न आफ्नो देशको कुनै खास भूगोलमा बस्ने समुदायको भाषालाई संरक्षण गर्नुपर्छ कि पर्दैन ? त्यो भनेको सरकारी स्कुलमा किन पढाइ नहुने ? भारतमै पनि सम्पूर्ण भारतीयले हिन्दी नै त बोल्दैनन् । राज्यले स्वीकारेका आ–आफ्नै भाषा छन् ।

अधिकारको आवाज उठाउँदा माकाफुइँ भन्नेहरूको एउटा तर्क छ– अंगीकृतले देश बिगारे । सत्ताको उपल्लो तहमा वंशजहरूकै हालिमुहाली छ अहिलेसम्म । यिनले नदीनाला भारतलाई बेचेर मधेसको उर्वर भूमिलाई सुक्खा बनाए र बाँध फुटेर जुनसुकै समयमा डुबान हुने त्रास पनि सिर्जना गरिदिए ।

भारतसँग विभिन्न समयमा असमान सन्धि–सम्झौताहरू हुँदै आएका छन् । इतिहासमा कसले के गर्‍यो, भुलौं । पूर्वप्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराईले पनि केही वर्षअघि नै बिप्पा सम्झौता गरेका हुन् । अरु निधन भइसकेका राष्ट्रघाती नेताहरूको नाम लिन चाहन्नँ । तर, यति कुरा सत्य हो– ती एकजना पनि मधेसी होइनन् ।

आफ्नै मधेसी नागरिकहरूलाई गाली गरेर भारतको पाउ मोल्नेहरूको नाम याद गर्नु पनि हुन्न । ७५ जिल्लामध्ये ६५ वटा जतिमा प्रमुख जिल्ला अधिकारी त पहाडिया खस ब्राह्मण नै छन् । भन्दा जातीय कुरा नगर, देश टुक्रिन्छ भन्छन् । तर थारू, मैथिल, तामाङ, शेर्पा, गुरुङ, मगर जुनसुकै बाहुल्यता भएको बस्तीमा यिनै छन् ।

मुलुक सम्पन्न भएको भए पनि ल ठिकै छ भनेर चित्त बुझ्थ्यो । देश कंगाल छ, भ्रष्टाचार हावी छ । स्वदेशगान गाउँदै राष्ट्रवादी बन्नचाहिँ अगाडि यिनै तम्सिनुपर्छ । मधेसी त सीमानाकामा लडेका छन् यार ! खानेपानीका लागि लडेका छन् । सीमा स्तम्भका लागि लडेका छन् । खेतमा सिँचाइ गर्ने पानीका लागि लडेका छन् । राणा शासन अन्त्यका लागि पनि लडेकै हुन् । पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध लडेका हुन् । कांग्रेस हुर्काएको नै मधेसले हो ।

यस्तो तर्क गर्दा कतिपय मानिसहरू भन्छन्, “मधेसमा मेडिकल कलेज धेरै छन्, त्यसैले भाषिक अधिकार पाउनु हुँदैन ।” हाँसो लाग्छ ।  मधेसीले पहिचानको कुरा गर्दा माकाफुइँ रे ! मैले बयलगाडा चढेर नेपाल, भारतीय सीमानाका रक्सौल र त्यहाँबाट रेल चढेर बिहारसम्म पुग्ने प्रयास गरें ।

मलाई साथ दिएका थिए सप्तरीका स्थानीय युवा सञ्जीवले । उनले ५ वर्षदेखि वीरगन्ज बजारमा बयलगाडा चलाउँदै आएका रहेछन् । नेपाली खस भाषा अकमकाई अकमकाई बोल्दा रहेछन् । तर, उनी रहेछन् खाँटी नेपाली । आफ्नो सात पुस्ताकै सम्झना छ उनलाई । मधेस भूमिको इतिहासबारे जानकार छन् ।

तिनले भनेका थिए, “हाम्रा पुर्खाले विषालु सर्पसँग लडेर जंगल फडानी गर्दै मधेसलाई जन्म दिएका हुन् ।”

सीमावारि, सीमापारि

सीमावारि बयलगाडा, सीमापारि रेल । बिहारको जतिसुकै बदनाम गर्न खोजे पनि यातायातको सेवामा बिहार अगाडि नै थियो । नेपालबाट सागपात, फलफूल, चामल, लत्ताकपडा किन्न जाने सीमापारिको बजार ।

नेपालमा भन्दा सामान सस्तो पनि । बिहानै साइकलमा पुगेर सब्जी ल्याई चुलामा पकाउने सम्बन्ध हो बिहार र सीमा जोडिएको नेपाली भूमिको । रोटीबेटीको सम्बन्धका आधारहरू यिनै हुन् । कि नेपालको संविधानमा विवाहसम्बन्धी प्रावधान यस्तो बनोस्– ‘कुनै पनि नेपाली नागरिक (पुरुषले) विदेशी युवतीसँग विवाह गर्न पाउनेछैन् ।’

धेरै देशमा यस्तो कानुन छ । राष्ट्रियताको कुरा भन्दा पनि आदिवासीभन्दा बाहिरको वंशको नागरिक धेरै हुन्छन् कि भन्ने चिन्ता हो यो । राष्ट्रियता त उन्नति र विकासमा हुने कुरा हो ।

केवल भूमिमात्र राष्ट्रियताको मापदण्ड हुन सक्दैन ।  नेपालको मधेसी भूभागमा अंगीकृत जनसंख्या बढ्नुको कारण नेपाल धनी मुलुक भएर सीमानाका हुँदै भाग्दै पसेका होइनन् ती पैसा कमाउन । जस्तो कि मेक्सिकोबाट अमेरिका छिर्छन् । ती बाजा बजाउँदै बिहे गरेर आएका हुन् घरबार बसाउन । स्वाभाविक रूपमा ती भोलिका दिनमा नेपाली नागरिक हुन्छन् । अंगीकृत नागरिक हुनु भनेको केवल राज्यको मुख्य पदमा गइहाल्नु पनि होइन । यहाँ नश्लवादीबाहेक वंशजलाई त गाह्रो छ ।

अहिले आरक्षण कोटाले अलिक सुधार भएको छ ।  मुख्य त अंगीकृतको जनसंख्या बढ्नु हो । जनसंख्या बढ्नु भनेको आफूअनुकूलको नियम बसाल्न चुनाव जित्नु पनि हो । कि सिमानामा पर्खाल लगाएर विवाहको साइनो नै खारेज गरांै, कानुन निर्माण गरौं । मधेसी भूमिमात्र नेपालको तर त्यहाँ बस्ने मधेसी नागरिक अरु देशको भन्ने तर्क आजको युगमा सही हुन्न । सही छ भन्दा देश नै विखण्डित हुन सक्छ ।

सीमाबासीलाई बलियो बनाउनु भनेको सीमा स्तम्भ बलियो बनाउनु हो । सीमा स्तम्भहरू माकाफुइँहरू होइनन् ।

साभार : बाह्रखरी